{"id":2429,"date":"2025-07-28T17:42:39","date_gmt":"2025-07-28T17:42:39","guid":{"rendered":"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/?p=2429"},"modified":"2025-10-21T13:00:06","modified_gmt":"2025-10-21T13:00:06","slug":"visualisatie-in-de-zangles-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/","title":{"rendered":"Visualisatie in de zangles"},"content":{"rendered":"<h2 style=\"font-weight: 400;\"><span style=\"color: #008000;\">Visualisatie in de zangles: een literatuurstudie en enqu\u00eate<\/span><\/h2>\n<p style=\"font-weight: 400;\"><span style=\"color: #808080;\">Door Willemijn van Gent, zangdocent<br \/>\n<\/span><\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\"><strong>Inleiding<br \/>\n<\/strong>Op 16 april 2025, de Dag van de Stem, organiseerden het Stemplatform en Haaglanden Medisch centrum een regiobijeenkomst voor stemprofessionals. Aanwezig waren zangdocenten, logopedisten en KNO-artsen uit de regio Den Haag. KNO-arts\/foniater Caroline de Ridder hield een praatje over stilstaande stemplooien\/larynxhelft en er werden casussen behandeld. Daar kwam de visualisatiemethode van Drost<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> aan de orde, waarbij op geluidsfragmenten te horen was hoe een gestoorde spreekstem na een visualisatiebehandeling weer helemaal normaal klonk. Omdat veel zangdocenten ook visualisaties in de zangles gebruiken om de stem aan te sturen ben ik er in gedoken: wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het\u00a0<em>Evidence Based\u00a0<\/em>toepassen in de zangles? Op beide vragen wil ik hier een antwoord geven.<\/p>\n<p><strong><a href=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert.png\"><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-medium wp-image-2444\" src=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-201x300.png\" alt=\"Operazanger visualiseert\" width=\"201\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-201x300.png 201w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-684x1024.png 684w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert.png 1044w\" sizes=\"(max-width: 201px) 100vw, 201px\" \/><\/a>Wat is visualisatie?<br \/>\n<\/strong>Visualisatie vindt zijn herkomst in de neuropsychologie. In de jaren 90 beschrijft Drost\u00a0<a name=\"_ftnref1\"><\/a>het theoretisch kader in zijn boek als volgt: binnen de neuropsychologie wordt een onderscheid gemaakt tussen twee soorten handelen, zoals bepleit door de Russische psycholoog Luria<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>:<\/p>\n<ul style=\"font-weight: 400;\">\n<li><strong>Uitwendig handelen\u00a0<\/strong>betekent dat je iets echt doet \u2013 bijvoorbeeld een bal gooien of een boek pakken. Andere mensen kunnen dit zien.<\/li>\n<li><strong>Inwendig handelen\u00a0<\/strong>is iets anders: dan doe je de actie niet echt, maar stel je je alleen maar voor dat je het doet. Alsof je in je hoofd alvast het plan maakt of de beweging oefent zonder die echt uit te voeren; dit is de basis van visualisatie.<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Luria geloofde dat\u00a0<strong>visualisatie<\/strong>\u00a0\u2013 dus het vermogen om je iets voor te stellen in beelden \u2013 een grote rol speelt in hoe ons lichaam zich voorbereidt op actie. In ons geval zingen. Wanneer je je iets levendig voorstelt, reageert je lichaam daar op: je aandacht wordt scherper, je spieren kunnen zich aanspannen of ontspannen, en je lichaam maakt zich klaar alsof je de actie echt gaat uitvoeren. Met andere woorden: door je iets voor te stellen &#8211; te visualiseren &#8211; kun je je lichaam al activeren. Dat laat zien hoe sterk de samenwerking is tussen je brein, je aandacht en je lichamelijke reacties. Op basis hiervan luidt een definitie: <em>visualisatie is het vermogen je een handeling mentaal voor te stellen, waarbij het lichaam zich voorbereid op de beweging die daarvoor nodig is.<br \/>\n<\/em><\/p>\n<h2 style=\"font-weight: 400;\"><em>Visualisatie is het vermogen je een handeling mentaal voor te stellen, waarbij het lichaam zich voorbereid op de beweging die daarvoor nodig is.<\/em><\/h2>\n<p>Er zijn veel verschillende termen voor visualisatie in omloop die allemaal net iets anders betekenen. In het Engels wordt het woord \u2018mental imagery\u2019 (verbeelding) in deze context veel gebruikt. Er zijn verschillende versies van. Bij motor imagery gaat het om het mentaal ervaren en daadwerkelijk voelen van beweging. Daar zit ook kinesthetic imagery in: het voelen van spierspanning. Bij musical\/auditory imagery is de kern horen: je stelt je de muziek in je hoofd voor zonder het daadwerkelijk uit te voeren. Bij visual imagery zie je een beeld voor je. In visualisaties zoals toegepast in de zangles kunnen al deze aspecten worden gecombineerd.<\/p>\n<p><strong>3. Wat is het verschil tussen beeldspraak en visualisatie?<br \/>\n<\/strong>In de docent\/leerling situatie wordt naast visualisatie ook vaak beeldspraak gebruikt. Beeldspraak is een taalkundig middel waarbij iets wordt beschreven of uitgelegd door middel van een vergelijking, metafoor of ander stijlfiguur. Visualisatie is het proces waarbij de luisteraar zich bewust een beeld (of reeks beelden) voorstelt in gedachten \u2014 alsof je een filmpje of plaatje in je hoofd \u2018ziet\u2019. In zangpedagogie kunnen\u00a0beeldspraak en visualisatie samenwerken: een docent gebruikt beeldspraak om een bepaald gevoel of beweging op te roepen, dingen uit te leggen of om instructies te geven. De leerling zet die beeldspraak om in een concrete visualisatie in het eigen lichaam of brein.<\/p>\n<p><strong>4. Wat is er geschreven over visualisatie in de zangles?<br \/>\n<\/strong>Heel veel zangdocenten gebruiken vormen van beeldspraak\/visualisatie in de zangles voor het instrueren van de leerling. Op YouTube barst het van de filmpjes waarin zangdocenten beeldspraak\/visualisatie gebruiken. Doel is meestal om een gewenste vocale lijn of klankkleur te produceren. \u2018Stel je voor dat je een parapluutje opzet in je keel\u2019 of \u2018Adem in alsof je een roos ruikt\u2019 en \u2018Zing in de koepel\u2019 zijn er een paar die wel eens tegen mij zijn gezegd. De vraag is wat deze aanpak precies betekent, wat de effecten precies zijn en\/of docent en leerling elkaar wel begrijpen. Hieronder wordt gekeken wat over beeldspraak\/visualisatie in deze context geschreven en gepubliceerd is?<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\"><a href=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/IMG_3280.jpg\"><img decoding=\"async\" class=\"alignright size-medium wp-image-2471\" src=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/IMG_3280-224x300.jpg\" alt=\"De lachende rug\" width=\"224\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/IMG_3280-224x300.jpg 224w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/IMG_3280-765x1024.jpg 765w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/IMG_3280.jpg 1989w\" sizes=\"(max-width: 224px) 100vw, 224px\" \/><\/a>In 1977 verscheen het boek \u2018<em>Vocal development through organic imagery\u2019<\/em> van William D. Leyerle<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. In 1986 verscheen een uitgebreidere 2e editie. Leyerle bedacht de term \u2018Organische beeldspraak\u2019. Hij vindt dat beeldspraak\/visualisatie altijd gebaseerd moet zijn op een fysiologische basis. In de inleiding benoemt hij tien woorden\/domeinen waarvan hij zelf schrijft er vooral vier te gebruiken:\u00a0<em>psychologisch, superpositioneel, geometrisch en transpositioneel.\u00a0<\/em>Met \u2018superpositioneel\u2019 en \u2018transpositioneel\u2019 bedoelt hij dat je woorden gebruikt om iets op\/over het lichaam van de leerling te projecteren, die dat dan zelf moet visualiseren. Daarnaast noemt hij ook woorden\/domeinen die gerelateerd zijn aan ruimte (bv. koepel), fantasie (bv. dieren of sprookjesfiguren), metafysica en transcendentie.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Een aansprekend voorbeeld is het projecteren van een driehoek (geometrie) op de rug: de basis van de driehoek ter hoogte van de taille, de punt hoog in de nek. Door middel van pijlen kan je de expansie van de rug door de inademing uitleggen. Hij gebruikt ook het beeld van de\u00a0<em>\u2018smiling back\u2019<\/em>, om de leerling bewust te maken van ademen in de rug. De onderste twee punten van de driehoek kunnen zich ook om de flanken naar voren krullen.<\/p>\n<p>Recenter is een soortgelijke publicatie verschenen. Nicholas James Klein schreef in 2021 een dissertatie<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a> aan de universiteit van Washington. Daarin beschrijft hij hoe mentale, op beelden gebaseerde oefeningen helpen bij het ontwikkelen van zang-motorische vaardigheden (ademhaling, fonatie, articulatie, resonans en dergelijke). Voorbeelden van zijn visualisaties op het gebied van fonatie zijn het met de handen voordoen van de beweging van de stemplooien (\u2018mapping\u2019). Of als een streek verf op een doek. Maar ook het beeld van de zangdocent die met vloeiende armbeweging een legato frase ondersteund of nabootst kan door de student als visualisatie worden gebruikt, volgens Klein.<\/p>\n<p>Klein breidt zijn theorie verder uit in het hoofdstuk \u2018Mental Imagery\u2019, met een beschrijving van de situatie waarin leerlingen duidelijke instructies krijgen voor interne, kinesthetische verbeelding, waarbij ze zich moeten voorstellen dat hun spieren zich echt aanspannen. Klein beschrijft dat deze aanpak leidt tot aanzienlijk sterkere fysiologische reacties. Hij gebruikt als bron een studie van Ranganathan et al (2004)<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>.\u00a0Zij stellen naar aanleiding van onderzoek naar de revalidatie van sportblessures door middel van visualisaties, dat mentale oefening veel verder gaat dan alleen het visualiseren van een handeling: het gaat om het echt voelen van de spieractivatie. Klein concludeert vervolgens dat levendige, interne mentale beelden vanuit de eerste persoon het grootste effect hebben op het leren, onthouden en effici\u00ebnt uitvoeren van motorische (zang)vaardigheden.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">In 2021 vertaalde Hannelore Wagemakers een artikel van Melissa Treinkman<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a>\u00a0in de Vocazine van december.\u00a0Zij onderzocht de \u2018focus of attention\u2019, wat lijkt op visualisatie. Treinkman verzamelde meerdere bronnen \u2013 voornamelijk uit de sport- waaruit blijkt dat het richten van je focus buiten het lichaam effectiever is dan aanwijzingen gebaseerd op anatomie. Als voorbeeld noemt ze bijvoorbeeld \u2018focus de toon alsof je een draad door een naald wil halen\u2019. Lynn Helding komt in haar boek \u2018<em>Motor Learning and Voice training: locus of attention\u2019<\/em><a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a> tot dezelfde conclusie.<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Sensorisch-onderzoek-zangstem.png\"><img decoding=\"async\" class=\"alignright size-medium wp-image-2447\" src=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Sensorisch-onderzoek-zangstem-300x207.png\" alt=\"Sensorisch onderzoek zangstem\" width=\"300\" height=\"207\" srcset=\"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Sensorisch-onderzoek-zangstem-300x207.png 300w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Sensorisch-onderzoek-zangstem-1024x708.png 1024w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Sensorisch-onderzoek-zangstem.png 1426w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a>Musicus\/onderzoeker Courtney Reed\u00a0beplakte zangers\u00a0met electroden om te onderzoeken wat de invloed is van het gebruik van visualisatie op lage spierspanning rond de larynx, in vergelijking met echt zingen. In haar proefschrift <em>Imagining &amp; Sensing<\/em> uit 2023<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a> beschrijft ze aan de hand van die data hoe zangers hun stem en lichaam gebruiken en begrijpen. Ze ontdekte dat zangers vaak meerdere soorten verbeelding (mental imaging) gebruiken door beelden te koppelen aan lichamelijke sensaties die vaak moeilijk uit te leggen zijn in woorden. In haar onderzoek werd een methode ontwikkeld waarbij spieractiviteit rond de keel werd gemeten en vervolgens hoorbaar werd gemaakt (biofeedback), zodat de zangers hun lichaam beter konden voelen. Hierdoor ontdekten ze nieuwe manieren van voelen en zingen, maar gingen ze ook twijfelen aan wat ze dachten te weten over hun lichaam. Het onderzoek laat zien dat zangers soms het gevoel hebben dat ze \u00e9\u00e9n zijn met hun lichaam, en soms juist alsof ze er los van staan. Tot slot benadrukt het proefschrift dat technologie niet alleen getallen en metingen moet geven, maar ook moet helpen om de menselijke ervaring en het gevoel van het lichaam beter te begrijpen.<\/p>\n<h2>Visualisatie wordt in de zangles gebruikt om beelden te koppelen aan lichamelijke sensaties die vaak moeilijk uit te leggen zijn in woorden.<\/h2>\n<p>Ook interessant om hier te vermelden: in 2004 zijn 16 klassieke zangers in een MRI gelegd tijdens het zingen van een Italiaanse aria<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>. Het bleek dat er verschil in hersenactiviteit is tussen hardop zingen en alleen metaal zingen. Hardop zingen activeert vooral de hersengebieden die te maken hebben met beweging, spraak en gehoor. Mentaal zingen activeert meer gebieden die gaan over denken, voelen, plannen en herinneren.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Op de Universiteit van Ankara<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a> werd onderzoek gedaan onder 18 zangers\/zangdocenten waaruit bleek dat het gebruik van visualisatie een positieve invloed heeft op het aannemen van een juiste lichaamshouding, goede adem, het activeren van de noodzakelijke reflexen om het lichaam uitgelijnd te houden en in balans en co\u00f6rdinatie te laten functioneren, het correct sluiten van de stembanden, het openen van de resonantieruimten, het juist plaatsen van de stem met een precieze articulatie, interpretatie van het werk en dynamiek. Zo\u2019n soort onderzoek zou ik graag hier in Nederland doen, het liefst bij meer dan 30 zangers\/zangdocenten. Zie onderaan dit artikel de enqu\u00eate, doen jullie mee?<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Zanger-visualiseert.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-medium wp-image-2431\" src=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Zanger-visualiseert-199x300.png\" alt=\"Zanger visualiseert\" width=\"199\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Zanger-visualiseert-199x300.png 199w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Zanger-visualiseert-680x1024.png 680w, https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Zanger-visualiseert.png 1038w\" sizes=\"(max-width: 199px) 100vw, 199px\" \/><\/a>Het meest aansprekende onderzoek werd gedaan onder stempati\u00ebnten: uit\u00a0een robuust onderzoek\u00a0door logopedisten van het LUMC uit 2008<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a> blijkt dat 86% van de 116 pati\u00ebnten met een niet-organische stemaandoening door middel van visualisatie van hun stemprobleem afkwamen.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Visualisatie kan dus gebruikt worden voor het optimaliseren en begrip ontwikkelen van de zangtechniek. Dan is er nog de visualisatie die je gebruikt voor de interpretatie: waar gaat de tekst over, visualiseer je omgeving, de temperatuur, wat je aan hebt als het karakter wat je zingt. Waar komt de emotie in het lied vandaan: ben je bang, blij, boos of bedroefd? Visualiseer hoe je zelf in die gemoedstoestand zou zijn.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Tenslotte hoor je wel eens dat visualisatie nuttig zou kunnen zijn in het bestrijden van podiumangst. In dit onderzoek is daar niet verder naar gekeken, daar is al veel meer onderzoek naar gedaan.<\/p>\n<p><strong>5. Visualiserend zingen<br \/>\n<\/strong>De genoemde onderzoeken bevatten sterke aanwijzingen dat visualisatie dus toegepast kan worden voor het overwinnen van technische hindernissen bij de aansturing van de stem.\u00a0Bijvoorbeeld als je ziet dat de leerling de adem vasthoudt, de nek aantrekt, de kaak vast zet e.d. Je kunt dan aanwijzingen geven als \u2018laat je adem stromen\u2019, \u2018ontspan je nek\u2019, \u2018laat je kaak hangen\u2019 maar je kunt de leerling ook &#8211; ge\u00efnspireerd op Luria &#8211; zijn\/haar optimale versie laten visualiseren:<\/p>\n<ol style=\"font-weight: 400;\">\n<li>Je laat de leerling in gedachten (eventueel met gesloten ogen) de ideale frase zingen. Dat kan ook een herinnering zijn aan een moment dat de leerling die eerder zelf mooi heeft gezongen.<\/li>\n<li>Dan laat je de leerling die innerlijke stem in ideale staat beoordelen, bijvoorbeeld: is de stem rond of scherp? Hard of zacht? Helder of geaspireerd?<\/li>\n<li>Vervolgens laat je de leerling de voor hem\/haar ideale frase een paar keer mentaal zingen.<\/li>\n<li>Daarna hardop. Vaak lukt het niet meteen om de frase precies zoals gewenst te zingen en doe je de eerdere stappen nogmaals.<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"font-weight: 400;\">Tijdens het NVZ-symposium van september 2025 maakte Patricia Hermans van\u00a0\u2018<em>Stalen Zenuwen\u2019<\/em>\u00a0dit stappenplan nog specifieker en noemt het \u2018de 22-jes&#8217;. Eerste keer hardop, dan beoordelen, vervolgens 6x mentaal zingen (visualiseren) en dan weer hardop, en dat dan 3x achterelkaar. Uiteindelijk kom je dan op 22x oefenen, wat volgens haar het meest effectief is. Het is interessant om te onderzoeken of het koppelen aan spierbewustzijn, zoals voorgesteld door Klein, wellicht nog effici\u00ebnter is.<\/p>\n<p><strong>6. Conclusie<br \/>\n<\/strong>Heel veel zangdocenten gebruiken beeldspraak en visualisaties in hun zanglessen. Dit artikel heeft onderzoek en inzichten daarover in kaart gebracht. Beeldspraak lijkt het mechaniek te zijn om uitleg te geven. Visualisatie lijkt verder te gaan door lichamelijke processen of sensaties voor te stellen, voorafgaande aan het daadwerkelijk uitvoeren of realiseren daarvan. Volgens meerdere studies in de sport, drie uit de zangpraktijk, en een uit de klinische (stem)logopedie kan visualisatie een positieve uitwerking hebben op prestaties. Er lijkt dus \u2018<em>Evidence<\/em>\u2019 te zijn dat visualisatie\/mental imagery in de zangles werkt. Verder onderzoek hiernaar lijkt me echter nuttig. Graag hoor ik van collega\u2019s wat hun ervaringen zijn, vul dus alsjeblieft bijgaande enqu\u00eate in.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\"><strong>7. Enqu\u00eate<\/strong><br \/>\nVul\u00a0<a href=\"https:\/\/forms.gle\/UX6ziYtDuyDxabMK8\">deze enqu\u00eate<\/a>\u00a0in zodat we er achter kunnen komen hoeveel zangdocenten visualisatie gebruiken en wat hun ervaringen zijn.<\/p>\n<p>Afbeeldingen gegenereerd met ChatGPT<br \/>\nVersie Vocazine<\/p>\n<p><a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> Drost, H.A. (1996).\u00a0<em>Stem- en spraakstoornissen<\/em>. Woubrugge: Stichting Klinische Foniatrie.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> Luria, A.R. (1982).\u00a0<em>Grondslagen van de neuropsychologie<\/em>. Deventer: van Loghum Slaterus.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> Leyerle, W. D. 1986.\u00a0<em>Vocal development through organic imagery.<\/em>\u00a0State University of New York, College of the Arts and Science, Geneseo, New York.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Klein, N.J.(2021). <em>The Efficacy of Mental Practice for Motor Skill Enhancement in Singing. <\/em>University of Washington.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a> Ranganathan, V.K., Vlodek, S., Liu, J.Z., Sahgal, V., Yue, G.H. (2004).\u00a0<em>From mental power to muscle power: gaining strength by using the mind.\u00a0<\/em>Neuropsychologia, Volume 42, Issue 7,\u00a02004, Pages 944-956.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a> Treinkman, M. (2021). Focus of attention research: a review and update for teachers of singing.\u00a0<em>Journal of Singing<\/em>, Januari\/February 2021. Volume 77, N0. 3, pp 407-418.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a> Helding, L. (2015). Motor Learning and Voice Training: Locus of Attention. <em>Journal of Singing<\/em> 72 (September 1, 2015): 87-91.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a> Reed, C.N. (2023). <em>Imagining &amp; Sensing<\/em>, <em>Understanding and Extending the Vocalist-Voice Rela<\/em><em>tionship through Biosignal Feedback.<\/em> PhD Computer Science, Queen Mary University of London.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a> Kleber, B., Birbaumer, N., Veit, R., Trevorrow, T &amp; Lotze, M. (2007). Overt and imagined singing of an Italian aria. <em>Neuroimage <\/em>Volume 36, issue 3, p 889-900<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a> Do\u011fanyi\u011fit, S. &amp; Yi\u011fit, N. (2023).\u00a0<em>The perspective of trainers on the use of imagination in singing training<\/em>. Journal of Pedagogical Research, volume 7, issue 1, blz. 174 \u2013 186.<br \/>\n<a href=\"applewebdata:\/\/424395DB-2FCD-49D0-A1CB-A17F8A6A48EE#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> Voerman, M.S., Langeveld, A.P.M., Rossum, van M.A. (2008).\u00a0Retrospective study of 116 patients with non-organic voice disorders: efficacy of mental imagery and laryngeal shaking.\u00a0<em>The Journal of Laryngology &amp; Otology<\/em>, volume 123, Issue 5, May 2009, pp. 528-534.<\/p>\n<p style=\"font-weight: 400;\"><span style=\"color: #808080;\">\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Visualisatie in de zangles: een literatuurstudie en enqu\u00eate Door Willemijn van Gent, zangdocent Inleiding Op 16 april 2025, de Dag van de Stem, organiseerden het Stemplatform en Haaglanden Medisch centrum een regiobijeenkomst voor stemprofessionals. Aanwezig waren zangdocenten, logopedisten en KNO-artsen<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[18],"tags":[43,41,40,39,42,23],"class_list":["post-2429","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-onderzoek","tag-beeldspraak","tag-imagination","tag-mental-imagery","tag-visualisatie","tag-zangtechniek","tag-zingen"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.3 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Veel zangdocenten gebruiken visualisatie in hun lessen.<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het Evidence Based toepassen in de zangles?\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Veel zangdocenten gebruiken visualisatie in hun lessen.\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het Evidence Based toepassen in de zangles?\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Willemijn van Gent\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-07-28T17:42:39+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-10-21T13:00:06+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-201x300.png\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/53887298520fa494ba7eb7284acf00d5\"},\"headline\":\"Visualisatie in de zangles\",\"datePublished\":\"2025-07-28T17:42:39+00:00\",\"dateModified\":\"2025-10-21T13:00:06+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/\"},\"wordCount\":2380,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/07\\\/Operazanger-visualiseert-201x300.png\",\"keywords\":[\"beeldspraak\",\"imagination\",\"mental imagery\",\"visualisatie\",\"zangtechniek\",\"zingen\"],\"articleSection\":[\"onderzoek\"],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/\",\"name\":\"Veel zangdocenten gebruiken visualisatie in hun lessen.\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/07\\\/Operazanger-visualiseert-201x300.png\",\"datePublished\":\"2025-07-28T17:42:39+00:00\",\"dateModified\":\"2025-10-21T13:00:06+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/53887298520fa494ba7eb7284acf00d5\"},\"description\":\"Wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het Evidence Based toepassen in de zangles?\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/07\\\/Operazanger-visualiseert.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/07\\\/Operazanger-visualiseert.png\",\"width\":1044,\"height\":1562},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/onderzoek\\\/visualisatie-in-de-zangles-2\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Visualisatie in de zangles\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/\",\"name\":\"Willemijn van Gent\",\"description\":\"sopraan - zangdocent - stemcoach\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/53887298520fa494ba7eb7284acf00d5\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/2c8be9f536410a8d6adf636bf0a170edff3d85f4a189b0682d541318a02e6277?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/2c8be9f536410a8d6adf636bf0a170edff3d85f4a189b0682d541318a02e6277?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/2c8be9f536410a8d6adf636bf0a170edff3d85f4a189b0682d541318a02e6277?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/www.willemijnvangent.com\\\/zangles-denhaag\\\/author\\\/admin\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Veel zangdocenten gebruiken visualisatie in hun lessen.","description":"Wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het Evidence Based toepassen in de zangles?","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Veel zangdocenten gebruiken visualisatie in hun lessen.","og_description":"Wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het Evidence Based toepassen in de zangles?","og_url":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/","og_site_name":"Willemijn van Gent","article_published_time":"2025-07-28T17:42:39+00:00","article_modified_time":"2025-10-21T13:00:06+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-201x300.png","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"12 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/#\/schema\/person\/53887298520fa494ba7eb7284acf00d5"},"headline":"Visualisatie in de zangles","datePublished":"2025-07-28T17:42:39+00:00","dateModified":"2025-10-21T13:00:06+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/"},"wordCount":2380,"image":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-201x300.png","keywords":["beeldspraak","imagination","mental imagery","visualisatie","zangtechniek","zingen"],"articleSection":["onderzoek"],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/","url":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/","name":"Veel zangdocenten gebruiken visualisatie in hun lessen.","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert-201x300.png","datePublished":"2025-07-28T17:42:39+00:00","dateModified":"2025-10-21T13:00:06+00:00","author":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/#\/schema\/person\/53887298520fa494ba7eb7284acf00d5"},"description":"Wat is visualisatie precies en (hoe) kan je het Evidence Based toepassen in de zangles?","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert.png","contentUrl":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Operazanger-visualiseert.png","width":1044,"height":1562},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/onderzoek\/visualisatie-in-de-zangles-2\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Visualisatie in de zangles"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/#website","url":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/","name":"Willemijn van Gent","description":"sopraan - zangdocent - stemcoach","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/#\/schema\/person\/53887298520fa494ba7eb7284acf00d5","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c8be9f536410a8d6adf636bf0a170edff3d85f4a189b0682d541318a02e6277?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c8be9f536410a8d6adf636bf0a170edff3d85f4a189b0682d541318a02e6277?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/2c8be9f536410a8d6adf636bf0a170edff3d85f4a189b0682d541318a02e6277?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2429","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2429"}],"version-history":[{"count":59,"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2429\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2512,"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2429\/revisions\/2512"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2429"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2429"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.willemijnvangent.com\/zangles-denhaag\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2429"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}